Orta Doğu’da patlak veren savaşın akabinde petrolün varili 100 doları geçerken, global güç piyasaları son yarım yüzyılda yaşanan krizleri tekrar gözden geçirdi.

1973 Yom Kippur Savaşı

6 Ekim 1973’te Mısır ve Suriye liderliğinde Arap ülkelerinin İsrail’e başlattığı taarruz sonrasında patlak veren birinci büyük petrol krizi, Arap ülkelerinin İsrail’i destekleyen Batılı ülkelere karşı siyasi ve ekonomik bir reaksiyon olarak petrol ihracatını kısıtlama kararı almasıyla başladı.

Bu kararla birlikte OAPEC petrol fiyatlarını yüzde 70 artırıp üretimi kademeli olarak düşürürken global petrol arzı yüzde 7 daraldı, dünyada günde yaklaşık 4,5 milyon varil açık oluştu.

Petrol fiyatı kısa müddette 3-4 dolardan 11-12 dolara çıktı. ABD ve Avrupa’da yakıt ıstırabı yaşanırken uzun akaryakıt kuyrukları oluştu, hükümetler güç tasarrufu siyasetlerine geçti.
Bu kriz endüstrileşmiş ülkelerde büyümenin yavaşlamasına ve enflasyonun yükselmesine neden olurken güç güvenliği ülkelerin uzun vadeli stratejilerinde temel öncelik haline getirdi.

1979 İran Devrimi

1979 yılında İran İhtilali ile ortaya çıkan ikinci büyük petrol krizi ise İran’da yaşanan siyasi dönüşüm sürecinde petrol üretiminin değerli ölçüde sekteye uğraması ve ihracatın azalması nedeniyle global arzda yeni bir daralma yaşanmasıyla tetiklendi.

Devrim sürecinde grevler, üretim tesislerindeki aksaklıklar ve artan siyasi belirsizlikler, İran’ın petrol dalını direkt etkilerken, ülkenin günlük petrol üretimi kısa müddette yaklaşık 4,8 milyon varil azaldı.

Petrol arzı yüzde 5 daralırken piyasalarda önemli bir arz tasası oluştu. Petrol fiyatları süratle yükselirken 1979-1980 periyodunda varil fiyatı yaklaşık 15 dolardan 39 dolara çıkarak iki kattan fazla artış gösterdi. Aynı devirde güce bağımlı ekonomilerde tekrar büyüme suratı yavaşladı, tüketim ve yatırım kararları olumsuz etkilendi ve global ölçekte ekonomik belirsizlik arttı.

1990’da Irak’ın Kuveyt’i işgali

Kuveyt’in 1990’da Irak tarafından işgali ile başlayan petrol krizi ise her iki ülkenin toplam petrol üretiminin değerli ölçüde kesintiye uğrayabileceğine yönelik beklentilerin piyasada güçlü bir arz riski algısı oluşturması ve bu algının kısa müddette fiyatlara yansımasıyla ortaya çıktı.

Irak ve Kuveyt’in toplamda günlük yaklaşık 4 ila 5 milyon varillik petrol üretiminin risk altına girmesi, o periyot global petrol arzının yaklaşık yüzde 7-8’inin tehdit altında olduğu manasına geliyordu.

İşgalin akabinde piyasalarda oluşan arz riski algısı, petrol fiyatlarının kısa müddette sert biçimde yükselmesine neden olurken, varil fiyatı birkaç ay içinde yaklaşık 17 dolardan 36 dolara çıkarak iki katına yakın artış gösterdi. 1991’de başlatılan Körfez Harekatı sürecinde Kuveyt’te 600’den fazla petrol kuyusunun aylarca yanması global arzın toparlanmasını geciktirdi.

2008 Global ekonomik kriz

2008 yılında yaşanan petrol fiyat artışı ise evvelki krizlerden farklı olarak direkt bir arz kesintisinden çok, global ölçekte artan güç talebi ve finansal piyasalardaki hareketlilikten kaynaklanmış, bilhassa gelişmekte olan ekonomilerde endüstrileşme ve büyümenin hızlanması petrol talebini üst istikametli etkilemişti.

Aynı periyotta emtia piyasalarına yönelik yatırım ilgisinin artması ve finansal spekülasyonların güçlenmesi de fiyatlar üzerinde ek baskı oluşturdu ve petrol fiyatları varil başına 140 dolar düzeyini geçerek tarihi bir doruğa ulaştı.

Ancak birebir yıl yaşanan 2008 Global Finans Krizi ile global ekonomik aktivitenin yavaşlaması, sanayi üretiminin düşmesi ve talebin gerilemesi sonucunda petrol fiyatları kısa müddette 40 doların civarına kadar gerileyerek yüzde 70’e yakın bedel kaybetti ve piyasalar kısa müddette taraf değiştirdi.

Covid-19 ve Rusya-Ukrayna krizi

COVID-19 pandemi periyodunda de global kapanmalar petrol talebini sert biçimde düşürdü. Ulaşım ve endüstrinin durmasıyla günlük tüketim yaklaşık 100 milyon varilden 90 milyon varilin altına inerek yüzde 10 geriledi. Üretim birebir süratte azaltılamayınca büyük bir arz fazlası oluştu ve depolar doldu. Bu nedenle ABD ham petrolü West Texas Intermediate Nisan 2020’de tarihte birinci kere yaklaşık -37 dolara düşerek negatif fiyatlandı.

Ardından Rusya-Ukrayna Savaşı ile güç piyasaları bu sefer arz şokuyla karşılaştı. Rusya’ya yönelik yaptırımlar ve tedarik kısıtlamaları petrol fiyatlarını süratle yükseltti. Brent petrol 130 dolara çıkarak 14 yılın tepesine ulaştı. Avrupa’da güç fiyatları kimi ülkelerde yüzde 200’ün üzerinde artarken, yükselen güç maliyetleri global enflasyonu güçlü formda tetikledi.

1973 ve 1979’daki kadar büyük tesir yaratmıyor

ABD ve İsrail’in İran’a yönelik taarruzları sonrası Hürmüz Boğazı’ndaki aksama da petrol akışını etkiledi ve fiyatlar kısa müddette 55 dolardan 100 doların üzerine çıktı.

Columbia Üniversitesinden Öğretim Üyesi Prof. Dr. Giulio M. Gallarotti, dünya güç tedarik sisteminin halihazırda, geçmişe kıyasla çok daha yeterli durumda olduğunu belirterek “Önceki devirlerde ABD bu kadar büyük bir petrol üreticisi değildi ve bu mevcut devirde petrol üretiminde daha büyük bir çeşitlilik var. Bu nedenle tek bir kaynağın kesilmesi, 1973 ve 1979’daki kadar büyük bir tesir yaratmıyor” sözlerini kullandı.

Gallarotti, kelam konusu durumun petrol fiyatlarında daima bir artışa yol açmayacağını söylerken, Avrupa Birliği ve Asya’daki birtakım ülkelerin güç kaynaklarını çeşitlendirmeleri ve gelecekte muhtemel krizler için sürdürülebilir tedarikleri garanti altına almalarının gerektiğinin altını çizdi.

Hürmüz Boğazı’nın ekonomik önemi

Basra Körfezi’nin çıkış noktasında bulunan Hürmüz Boğazı, Orta Doğu’daki petrol ve sıvılaştırılmış doğal gazın (LNG) Umman Denizi ve Hint Okyanusu aracılığıyla global piyasalara ulaştırılmasında kritik bir geçiş sınırı fonksiyonu görüyor.

Küresel petrol tüketiminin yaklaşık yüzde 20’sine denk gelen, günlük ortalama 20 milyon varil petrolün taşındığı bu dar su yolu, başta Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Irak, Kuveyt ve İran olmak üzere bölge ülkelerinin güç ihracatında kilit rol oynuyor. Ayrıyeten Katar’ın tüm LNG sevkiyatı da bu güzergâh üzerinden gerçekleştiriliyor.

Boğaz’dan yapılan sevkiyatın büyük kısmı Çin, Hindistan, Japonya ve Güney Kore üzere Asya ekonomilerine yöneliyor.