ABD ve İsrail’in 28 Şubat’ta İran’a başlattığı akın ziraî girdi maliyetlerinde “zincirleme” bir artışı tetiklerken gübre ve güç çizgilerindeki kesintiler, dünya tarımının “şah damarı” olarak nitelendirilen ticaret rotalarını felç ederek derin bir besin şoku riski doğurdu.
Küresel gübre tedarikinde yüzde 33’lük daralma
Hürmüz Boğazı’nda gemi trafiğinin durması, global nitratlı gübre arzının yüzde 38’ini, fosfatlı gübre arzının da yüzde 20’sini kesintiye uğrattı. Kesinti global tarım tedarik zincirini sarsarken, toplamda yüzde 33’lük daralma yaşandığı varsayım ediliyor. Bölgeden yapılan yıllık 22 milyon tonluk üre ihracatı durma noktasına gelirken, global üre arzının yaklaşık yüzde 46’sının direkt Körfez bölgesinden sağlanması mevcut tabloyu daha da derinleştirdi.
Dünyadaki üre ihracatının yaklaşık üçte biri Hürmüz Boğazı üzerinden yapılırken, fosfatlı gübre üretiminde kritik ham unsur olan global kükürt ihracatının yüzde 45’i de bu stratejik su yolu üzerinden sevk ediliyor. Lakin son 2 haftada ihraç edilmesi planlanan 2,1 milyon tondan fazla ürenin yarısı bile gemilere yüklenemedi. Uzmanlar ise bu durumun hasat devrinde önemli rekolte kaybına yol açacağını bildiriyor.
Rekoltelerde geri dönülemez düşüş yaratabilir
Birleşmiş Milletler Besin ve Tarım Örgütü (FAO) bilgilerine nazaran, çağdaş ziraî üretimin sürdürülebilirliği, her yıl dünya genelinde kullanılan 190 milyon tonu aşkın bitki besleme eserinin kesintisiz tedarik edilmesine dayanıyor. Bu arzın merkezinde yer alan 110 milyon tonluk azotlu gübre kümesi, üretim sürecinin doğal gaza olan çok bağımlılığı nedeniyle jeopolitik krizlere karşı en hassas halkayı oluşturuyor. Güç fiyatlarındaki dalgalanmalar, global gübre pazarının bu en büyük kümesini direkt maliyet kıskacına alıyor.
Azotun akabinde global besin güvenliğinin öteki iki temel sütununu ise 45 milyon tonluk fosfor ve 40 milyon tonluk potasyum arzı oluşturuyor. Uzmanlar, bu 3 temel ziraî girdinin tedarik zincirinde yaşanacak en küçük aksamanın, global rekolte varsayımlarında geri dönülemez düşüşlere yol açabileceğini kıymetlendiriyor.
Artan güç maliyetleri üretimi vurdu
Küresel gübre krizinde belirleyici ögelerden biri de doğal gaz fiyatlarındaki sert yükseliş oldu. Azotlu gübre maliyetini artıran gaz fiyatlarındaki yükseliş birçok üretim tesisinin faaliyetlerini durdurmasına yol açtı. Hürmüz Boğazı’ndaki gelişmeler de piyasayı daha da sıkıştırarak üre fiyatlarını kısa müddette yüzde 50 artırıp 720 dolara taşırken, amonyak fiyatları da süratle yükseldi.
Arz tarafındaki daralma bilhassa büyük tüketici ülkelerde üretim ve tedarik zincirini zorladı. Hindistan’ın gaz tahsisinde gübre bölümünü geri plana itmesi üretimde önemli kayba neden olurken, Orta Doğu’ya bağımlı amonyak ithalatındaki aksaklıklar lokal üretimi sekteye uğrattı. Çin’in ise kükürt tedarikindeki problemler nedeniyle ihracatı sınırlaması, global fosfat piyasasında arzı daha da daralttı.
Bu gelişmeler zincirleme tesir yaratarak Brezilya ve Avustralya üzere tarım ülkelerinde stok krizini gündeme getirdi. Avrupa’da artan maliyetler karşısında düzenleyici esneklik beklentisi öne çıkarken, Katar başta olmak üzere birçok ülkede büyük üretim tesislerinin devre dışı kalması global arz baskısını derinleştirdi.
Fitch, gübre fiyatı iddialarını yükseltti
Öte yandan, memleketler arası kredi derecelendirme kuruluşu Fitch Ratings, amonyak ve üreye ait 2026 yılı fiyat beklentilerini yaklaşık yüzde 25 yükseltti.
Kuruluş, çatışmanın ve geçişlerdeki aksamaların ne kadar süreceğine dair belirsizliklere işaret ederek, Hürmüz’deki kapanmanın daha uzun sürmesinin gübre fiyatı varsayımlarını daha da üst çekebileceği ihtarında bulundu.Fitch, Hürmüz Boğazı’nın kapanmasından en fazla etkilenecek eserlerin azotlu gübreler olduğunu belirtti.
ABD’li çiftçiler Trump’a mektup yazdı
Dünyanın en büyük besin ihracatçısı ABD’de çiftçiler, ilkbahar ekim dönemine ağır mali yükle giriyor.
Amerikan Çiftlik Ofisi Federasyonu (AFBF), motorin fiyatlarının galon başına 5 doları aşmasıyla, mısır ve tahıl üretiminde “felaket” bir zamanlamayla karşı karşıya kalındığı uyarısını yaptı. AFBF Başkanı Zippy Duvall, geçen hafta ABD Lideri Donald Trump’a yazdığı mektupta, tarım girdilerinin hemen “stratejik öncelik” ilan edilmesini istemişti. Duvall, bu durumun yalnızca besin güvenliği için bir tehdit olmakla kalmayacağını, tıpkı vakitte ABD iktisadı genelinde enflasyonist baskılara katkıda bulunabileceğini belirtmiş, ABD donanmasını kullanarak sevkiyat güvenliğini sağlamak ve federal araçlarla sigorta ve finansman mahzurlarını aşmak üzere tekliflerde bulunmuştu.
Küresel gübre üretimi, 2022’deki Rusya-Ukrayna Savaşı’nın akabinde ikinci büyük arz şokunu yaşarken uzmanlar, krizin savaşın uzaması halinde derinleşebileceği ikazında bulunuyor. Analistler, lojistikteki bozulmanın kısa müddette düzelmeyeceğini ve Rusya dahil mevcut üreticilerin oluşan arz açığını yakın vadede kapatamayacağını belirtiyor.
