Mehmet Hanifi GÜLEL
Orta Doğu’daki gübre ve güç hatlarındaki kesintiler, dünya tarımını da tehdit ediyor. Hürmüz Boğazı’ndaki kesinti 2022’deki Ukrayna krizinden daha derin bir besin şoku riski doğurdu. Hürmüz Boğazı’nda gemi trafiğinin durma noktasına gelmesi, global nitratlı gübre arzının yüzde 38’ini, fosfatlı gübre arzının da yüzde 20’sini kesintiye uğrattı. Basra Körfezi’nden sevkiyatların durması, dünya genelindeki çiftlikler için direkt besin güvenliği riski oluştururken, global tarım tedarik zincirini de sarsıyor.
Veri analitik şirketi Kpler ile global emtia tahlil kuruluşu CRU bilgilerine nazaran, küresel gübre ve güç tedarik zincirinin merkez üssü konumundaki Orta Doğu’da kriz her geçen gün derinleşiyor. Hürmüz Boğazı’nın kapanmasının global gübre tedarik zincirinde toplamda yüzde 33’lük daralmaya yol açtığı iddia ediliyor.
Bölgeden yapılan yıllık 22 milyon tonluk üre ihracatı durma noktasına gelirken, global üre arzının yaklaşık yüzde 46’sının direkt Körfez bölgesinden sağlanması mevcut tabloyu daha da derinleştirdi. Dünyadaki üre ihracatının yaklaşık üçte biri Hürmüz’den yapılırken, fosfatlı gübre üretiminde kritik hammadde olan global kükürt ihracatının yüzde 45’i de bu stratejik su yolu üzerinden sevk ediliyor.
Lojistik aksamalar nedeniyle son 2 haftada ihraç edilmesi planlanan 2,1 milyon tondan fazla üre stokunun yaklaşık yarısı gemilere yüklenemedi. Uzmanlar, sevkiyatlardaki bu blokajın global hasat devrinde rekolte kayıplarına yol açabileceği uyarısında bulunuyor.
Rekoltelerde düşüşlere yol açabilir
Birleşmiş Milletler Besin ve Tarım Örgütü (FAO) verilerine nazaran, çağdaş ziraî üretimin sürdürülebilirliği, her yıl dünya genelinde kullanılan 190 milyon tonu aşkın bitki besleme eserinin kesintisiz tedarik edilmesine dayanıyor. Bu arzın merkezinde yer alan 110 milyon tonluk azotlu gübre kümesi, üretim sürecinin doğal gaza olan çok bağımlılığı nedeniyle jeopolitik krizlere karşı en hassas halkayı oluşturuyor. Güç fiyatlarındaki dalgalanmalar, global gübre pazarının bu en büyük grubunu direkt maliyet kıskacına alıyor.
Azotun akabinde global besin güvenliğinin öteki iki temel sütununu ise 45 milyon tonluk fosfor ve 40 milyon tonluk potasyum arzı oluşturuyor. Uzmanlar, bu 3 temel ziraî girdinin tedarik zincirinde yaşanacak en küçük aksamanın, global rekolte iddialarında geri dönülemez düşüşlere yol açabileceğini kıymetlendiriyor.
Hürmüz Boğazı rotası, sadece güç sevkiyatı değil, üre ve amonyak üzere stratejik hammaddelerin dünya pazarlarına ulaştırılmasında da dünyanın en değerli çizgisi konumunda bulunuyor. İran’ın yanı sıra Suudi Arabistan, Katar, Birleşik Arap Emirlikleri ve Bahreyn, global azotlu gübre piyasasının en büyük tedarikçileri ortasında yer alıyor.
Artan güç maliyetleri üretimi vurdu
Küresel gübre krizinin temelinde yatan ikinci büyük etken ise güç fiyatlarındaki keskin yükseliş oldu. Azotlu gübre maliyetinin yaklaşık yüzde 80’ini oluşturan doğal gaz fiyatları keskin artış gösterdi. Bu durum, dev tesisleri üretimi durdurmaya zorladı. Hürmüz Boğazı’ndaki gelişmeler üre ve amonyak üzere temel gübre emtialarında dramatik fiyat artışlarını tetikledi. 27 Şubat’ta ton başına 482,50 dolar düzeyinde olan üre fiyatları, mart ortası prestijiyle yaklaşık yüzde 50 artarak 720 dolara ulaştı. Aynı devirde Orta Doğu çıkışlı amonyak fiyatları da yüzde 24 artarak 600 dolar sınırına dayandı. Bölgedeki enerji altyapısına yönelik saldırılar ve peş peşe gelen “mücbir sebep” beyanları, global arz güvenliğini her geçen gün daha da daraltıyor. Dünyanın en büyük gübre tüketicilerinden Hindistan, iç pazar dengelerini korumak ismine doğal gaz tahsisinde stratejik bir değişikliğe giderek gübre sektörünü ikinci öncelik düzeyine düşürdü.
Fitch, varsayımlarını yükseltti
Öte yandan, milletlerarası kredi derecelendirme kuruluşu Fitch Ratings, amonyak ve üreye ait 2026 yılı fiyat beklentilerini yaklaşık yüzde 25 yükseltti. Kuruluş, çatışmanın ve geçişlerdeki aksamaların ne kadar süreceğine dair belirsizliklere işaret ederek, Hürmüz’deki kapanmanın daha uzun sürmesinin gübre fiyatı varsayımlarını daha da üst çekebileceği ikazında bulundu.
ABD’li çiftçiler Trump’a mektup yazdı
Dünyanın en büyük besin ihracatçısı ABD’de çiftçiler, ilkbahar ekim dönemine ağır mali yükle giriyor. Amerikan Çiftlik Ofisi Federasyonu (AFBF), motorin fiyatlarının galon başına 5 doları aşmasıyla, mısır ve tahıl üretiminde “felaket” bir zamanlamayla karşı karşıya kalındığı uyarısını yaptı.
Öte yandan global gübre üretimi daha evvel 2022’de Rusya-Ukrayna Savaşı’nın başlamasıyla büyük bir kesintiye uğramıştı.
Yüksek fiyatlar iç piyasada ‘sahte gübre’ alarmı verdirdi
Son periyotta gübre fiyatlarında yaşanan önemli artışların tarım kesiminde kimi olumsuz gelişmeleri de beraberinde getirdiğini kaydeden Kahta Ziraat Odası Başkanı Fatin Rüştü Zorlu Turanlı, gübre fiyatlarındaki artışların akabinde piyasada geçersiz ve düşük kaliteli gübrelerin dolanıma girdiğine dair değerli duyumlar aldıklarını söyledi. Çiftçilerin alın teriyle yürüttüğü üretim faaliyetlerinin ziyan görmemesi ismine bu bahiste son derece dikkatli olunması gerektiğini tabir eden Turanlı, “Sahte gübre kullanımı; eser randımanında önemli düşüşlere, toprak yapısının bozulmasına ve ekonomik kayıplara yol açabiliyor. Bu nedenle tüm üreticilerimiz şu ikazlara dikkat etmeli: Gübre alımlarınızı kesinlikle muteber ve yetkili bayilerden yapılmalı. Eser ambalajlarını, etiket bilgilerini ve bandrollerini dikkatle denetim edilmeli. Fatura ve resmi doküman almadan katiyetle alışveriş yapılmamalı. Kuşkulu durumlarla müsabakanız halinde ilgili kurumlara bildirimde bulunmalı” dedi. Tarımın sürdürülebilirliği ve çiftçinin emeğinin korunması için bu çeşit aksiliklere karşı birlikte gayret edilmesinin büyük kıymet taşıdığını aktaran Turanlı, Ziraat odası olarak her vakit üreticilerin yanında olduklarını ve gerekli tüm bilgilendirme çalışmalarını sürdürdüklerini tabir etti.
