Nurdoğan A. ERGÜN
nurdogan.arslan@dunya.com
İhracatçılar, nisan sonunda bitecek “döviz dönüşüm desteği” için “uzatma” istiyor. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) tarafından ihracatçı firmalara sağlanan yüzde 3’lük döviz dönüşüm takviyesinin mühleti 30 Nisan 2026’da doluyor. Yüklü beklenti ise 2028 sonuna kadar 3 yıllık bir uzatma. Hala yüzde 3 olarak uygulanan döviz dönüşüm dayanağında oranı da yetersiz bulan ihracatçı, mevcut piyasa şartları dikkate alınarak yüzde 5 ile 10 ortasında yukarı taraflı bir revize bekliyor. Bilindiği üzere döviz dönüşüm dayanağı uygulaması birinci olarak, “Firmaların Yurt Dışı Kaynaklı Dövizlerinin Türk Lirasına Dönüşümünün Desteklenmesi Hakkında Tebliğ” ile 26 Ocak 2023 tarihinde yüzde 2 oranıyla başladı. Uygulanan bu takviyenin oranı, 3 Mayıs 2025 tarihinde yapılan düzenleme ile süreksiz bir müddet için yüzde 3’e yükseltildi. Evvel Temmuz 2025, akabinde Ekim 2025 sonuna kadar geçerli olacağı duyurulan bu yüzde 3’lük oran, son yapılan düzenlemelerle 30 Nisan 2026 tarihine kadar uzatıldı.
“Döviz dönüşümü avans olarak kullanılmalı”
Türkiye İhracatçılar Meclisi (TİM) Gemi, Yat ve Hizmetleri Sektör Kurulu Lideri Başaran Bayrak, nisan ayının bitiminde sona erecek döviz dönüşüm takviyesi için “Muhtemelen tekrar uzatılır. Lakin garantisi yok, ihracatçının bu kadar sıkıştığı bir durumda daha evvel uzattıkları üzere tekrar uzatılır diye düşünüyorum” yorumunu yaptı. Bu dayanağın de kâfi olmadığını söyleyen Bayrak, “Enflasyon ve personellik fiyatlarına nazaran döviz artışının son derece ahenkten uzak olması, bu tıp takviyelere daha fazla gereksinim doğuruyor. Odamızı ziyaret ettiklerinde biz, Merkez Bankası Liderine döviz dönüşüm takviyesinin en az yüzde 10 olması gerektiğini söz ettik. Ayrıyeten ihracatın gerçekleşmediği durumlarda, avans mahiyetinde yapılan tahsilatlarda da döviz dönüşüm takviyesi kullanılmalı. Mevcut uygulamada bu mühlet 6 ayla sonlu olup dayanak fakat ihracat gerçekleştikten sonra alınabiliyor” diye konuştu.
“Baskılama sürerse tablo 2025’ten daha vahim olur”
İhracatçıya sağlanan kur dönüşüm takviyesi müddetinin uzatılmasını ‘hayati değere sahip’ formunda yorumlayan Türkiye Giysi Sanayicileri Derneği (TGSD) Başkanı Toygar Narbay, “Bu takviyelerin 2026-2028 stabilizasyon devrinde verilmesi çok kıymetli. Ayrıyeten yılbaşından beri ocak-şubatta yüzde 7.5 enflasyon var, kur artmadı. Yılbaşında yüzde 28 fiyatlar zamlandı, kur artmadı. Bu da ihracatçının dolar bazında yüzde 26.1, sepet bazında yüzde 23.4 artmış olan maliyetini 13-14 puan daha arttırıyor. Kur dönüşüm takviyesinin yüzde 10’a çıkmaması ya da Merkez Bankası’nın döviz satarak kuru baskılaması durumunda, bu dayanakların hiç bir manası kalmayacak. 2025’den daha vahim bir tablo ile karşılaşırız. Bu nedenle TL’nin daha fazla pahalanmasının önüne geçilmesi, kur dayanağının net ihracata yüzde 10’a çıkartılması, 3 bin 500 TL’nin bölgesel gelişmişliğe nazaran artırılması, reeskont faizlerinin siyaset faizinin yarısı kadar ve faiz tahsilatının periyot sonunda yapılacak halde düzenlenmesi şu anda kritik kıymete sahip” dedi. 2022’de mal ihracatının GSMH’ye oranıyüzde 27.2 iken, 2025’te yüzde 18’in altına indiğini belirten Narbay, 2028 OVP maksadının ise yüzde 16.4 olduğunu aktardı. Narbay, “Dünyada bu oran yüzde 22-25 ortasında. Bizim yüzde 22’nin üzerine çekmemiz lazım” diye konuştu.
“Nisanı beklemeden oran üst revize edilsin”
Döviz dönüşüm dayanağının mevcut haliyle birçok firma tarafından yetersiz görüldüğünü hatırlatan Türkiye Mesken Dokumacılığı Sanayicileri Derneği (TETSİAD) Başkanı Murat Şahinler, “Destek bilhassa net ihracatçı firmalarımızın kur-maliyet istikrarındaki bozulmayı telafi etmede kâfi katkı sağlamıyor. Döviz dönüşüm desteğinden yararlanma şartlarında yer alan ‘döviz almama taahhüdü’ ve buna bağlı müddet uygulamaları, firmaların olağan ticari faaliyetleri (ithalat ödemeleri, vadeli tedarik, dönemsel döviz ihtiyacı) ile çelişebiliyor, farklı tarihlerde yapılan bozum süreçlerinde mühletin yine başlaması üzere uygulamalar operasyonel belirsizlik yaratıyor” dedi. Döviz dönüşüm dayanağı oranının gözden geçirilerek üst istikametli revize edilmesi ve bu oranın nisan ayı sonunu beklemeden bir an evvel ilan edilmesi gerektiğine işaret eden Şahinler, kurallarla ilgili taleplerini şöyle sıraladı: “Döviz almama taahhüdünün sadeleştirilmesi yahut esnetilmesi, taahhüt koşullarının, firmaların dönemsel döviz gereksinimini (özellikle ithalat ödemeleri ve operasyonel gereklilikler) engellemeyecek halde revize edilmesi, süreç bazında müddetlerin yine başlaması üzere belirsizlik doğuran ögelerin netleştirilmesi de uygulamanın sadeleştirilmesi açısından beklentilerimiz ortasında.”
“Uzatılmalı ve oran yüzde 8’e çıkarılmalı”
Yüksek faiz, yüksek enflasyon, ve düşük döviz kurlarının yalnızca deri ve deri mamullerinde değil tüm ihraç kalemlerinde bütün eserleri kıymetli hale getirdiğini lisana getiren İstanbul Deri ve Deri Mamulleri İhracatçıları Birliği (İDMİB) Lideri İnanç Karaca, bu nedenle Türk ihracatçısının dünyayla rekabet etmekte çok zorlandığını söyledi. Bu periyotta yüzde 3 olan döviz dönüşüm dayanağını “ihracatçıya direkt katkı sağlayan en değerli destek” halinde pahalandıran Karaca, o nedenle de nisanda sona erecek mühletin uzatılmasını talep etti. Karaca, “Hatta oran da yüzde 7-8 bandına çekilmeli” sözlerini kullandı.
“Sadece oran ve müddet değil, şartlar da değişsin”
ARMATÜR Derneği Başkanı Gökhan Turhan, ihracatçıların “enflasyon ve döviz kuru” ortasında sıkıştığını söyleyerek, nisan ayında sona erecek döviz dönüşüm takviyesi için hem mühletinin uzatılması hem de oranının artırılması talebinde bulundu. Turhan, uygulama müddetinin de 2028’e kadar uzatılmasını istedi. Ocak 2022’den Şubat 2026’ya kadar geçen müddette maliyetler ile kurlar ortasındaki makasın dramatik bir biçimde açıldığına işaret eden Turhan, maliyetlerin döviz kurlarından çok daha süratli yükseldiğini ve ortadaki farkın kapatılmasının mevcut kaidelerde imkansız hale geldiğini tabir etti. Yüzde 3’lük takviyenin artırılması gerektiğini kaydeden Turhan, Yüzde 3’ten en az yüzde 5-6’ya çıksın istiyoruz” dedi. Turhan, bilhassa güç ve personellik maliyetlerinin yüksek seyrettiği bu periyotta yüzde 5’lik bir oranın ihracatçının yükünü bir nebze hafifleteceğini söyledi. Dayanağın nisan sonunda bitmesinin ihracat dünyasında önemli bir dert yarattığını da söz eden Turhan, takviyenin en azından 2026-2028 devrini kapsayacak biçimde uzatılmasının sürdürülebilirlik açısından kural olduğunu belirtti. Yalnızca oran ve müddet değil, uygulama şartlarının da güzelleştirilmesi gerektiğini vurgulayan Gökhan Turhan, KOBİ’lerin bu takviyeden daha aktif yararlanabilmesi için kaidelerin esnetilmesi ve süreçlerin sadeleştirilmesi davetinde bulundu.
“Oranın kâfi olmadığını defaten anlattık”
Merkez Bankası tarafından ihracatçı firmalara sağlanan ve son düzenleme ile 30 Nisan 2026 tarihine kadar uzatılan yüzde 3 döviz dönüşüm dayanağının devam etmesi gerektiğini söz eden İstanbul İhracatçı Birlikleri (İİB) Koordinatör Başkanı ve İstanbul Mobilya, Kağıt ve Orman Ürünleri İhracatçıları Birliği Lideri Erkan Özkan, oranın da yükseltilmesi gerektiğini söyledi. “Yüzde 3 olan bu oranın kâfi olmadığını defaten Bakanlığa ilettik lakin bu mevzuda yol alamadık” diyen Özkan, takviye mühletinin uzatılması konusunda da teşebbüslerinin devam ettiğini bildirdi.
“Oran yükseltilmese bile, müddet uzatılmalı”
Ekonomik konjonktürün yarattığı belirsizlikler devam ederken ihracatçıya sağlanan döviz dönüşüm takviyesi müddetinin uzatılmasını isteyen Mesken ve Mutfak Eşyaları Federasyonu (EVFED) Başkanı Güçlü Kaplangı, yüzde 3 olan mevcut oranın da yüzde 5-6 bandına yükseltilmesi gerektiğini söyledi. Kaplangı, “Yükseltilmeyecekse bile, piyasadaki mevcut durum ve ekonomik kaideler nedeniyle takviye müddetinin uzatılması gerekiyor” dedi.
Döviz dönüşümünde ihracatçının 5 ortak talebi
1 Takviye oranı yüzde 3’ten üst revize edilsin: Talepler kesimlere nazaran değişse de yüzde 3 olan oran artırılsın Talep, yüzde 5 ile 10 ortasında değişiyor.
2 Uygulama mühleti uzatılsın: Nisan sonunda bitecek olan dayanağın 2026- 2028 periyodunu kapsayacak biçimde uzatılması isteniyor.
3 Kur-enflasyon-maliyet makası kapatılsın: İhracatçılar, TL’nin çok pahalanmasının (kur baskılamasının) durdurulmasını yahut bu dengesizliğin döviz dönüşüm dayanağıyla telafi edilmesini talep ediyor.
4 Uygulama şartları esnetilsin ve sadeleştirilsin: Bilhassa “döviz almama taahhüdü” üzere koşulların ithalat yapmak zorunda olan firmaları zorladığı vurgulanıyor. Süreç bazında mühletlerin sıfırlanması üzere operasyonel pürüzlerin kaldırılması ve KOBİ’lerin erişiminin kolaylaştırılması isteniyor.
5 Avans ve tahsilat süreçleri kapsama alınsın: İhracatın şimdi gerçekleşmediği fakat paranın geldiği avans mahiyetindeki tahsilatlar da takviyeden yararlansın. 6 aylık hudut ve “ihracat sonrası destek” kaidesi, nakit akışı sıkışan ihracatçı için esnetilsin.
Döviz dönüşüm dayanağı nedir, ne işe fayda?
En kolay haliyle ihracatçının yurt dışından getirdiği dövizi Merkez Bankası’na satması karşılığında, devletin ona bir çeşit “kur primi” yahut “ek ödeme” vermesi. İhracatçı, sattığı mal yahut hizmetin bedelini (dolar, euro vb.) Türkiye’ye getirir. Bu dövizin tamamını yahut bir kısmını bankası aracılığıyla Merkez Bankası’na satarak Türk Lirası’na çevirir. Merkez Bankası, o günkü kur üzerinden TL ödemesini yapar ve bunun üzerine ekstra bir “destek ödemesi” ekler. Bu tıpkı vakitte Türk eserlerinin yurt dışında çok kıymetli kalmasını engellemek için ihracatçıya “dolaylı bir kur artışı” sağlar. Bu dayanağı almanın “bedeli” ise, dayanağı alan firma, belli bir mühlet boyunca piyasadan tekrar döviz almayacağına dair taahhüt verir.
